อ่านได้ทุกคน · ไม่ต้องล็อกอิน
Business Model Canvas

อีกหนึ่งเครื่องมือที่จะช่วยเราในการพิจารณาความเป็นไปได้ในเชิงธุรกิจของไอเดียใหม่ที่คิดขึ้นมาก็คือ Business Model Canvas หรือ BMC BMC เป็นแผนภาพที่ทำให้เราสามารถมองเห็นภาพรวมของโมเดลธุรกิจทั้งหมด เข้าใจว่ารายได้ของธุรกิจจะเกิดขึ้นได้อย่างไร และมีอะไรบ้างที่เป็นต้นทุนสำหรับการดำเนินการ BMC จึงมีประโยชน์มากในการคิดออกแบบธุรกิจใหม่ วางแผนปรับปรุงพัฒนาธุรกิจให้แตกต่างไปจากเดิม และยังสามารถใช้ในการสื่อสารไอเดียทางธุรกิจให้คนอื่นๆ เช่น หุ้นส่วนธุรกิจ หรือนักลงทุน สามารถรับรู้และเข้าใจได้ง่ายและรวดเร็ว
ในแม่แบบโมเดลธุรกิจจะประกอบไปด้วยองค์ประกอบสำคัญ
9 ช่อง ซึ่งสามารถแบ่งได้เป็น
2 ส่วน ส่วนที่แสดงให้เห็นความสัมพันธ์ของกระแสรายได้ที่จะเข้ามายังบริษัทจากโมเดลธุรกิจนี้ กับส่วนที่แสดงให้เห็นโครงสร้างของต้นทุนที่บริษัทจะต้องแบกรับภายใต้โมเดลธุรกิจนี้
ส่วนของกระแสรายได้ เริ่มต้นจากการกำหนดกลุ่มลูกค้าที่เราเลือกให้ความสนใจ เจาะลึกเข้าไปให้พบความต้องการที่แท้จริงของพวกเขา แล้วจึงนำเสนอคุณค่าที่เขาจะได้รับจากสินค้าและบริการของเรา กำหนดช่องทางการส่งมอบคุณค่าและออกแบบวิธีการสร้างความสัมพันธ์ที่ดีกับลูกค้า เพื่อให้ลูกค้าพึงพอใจและยินดีจ่ายเงิน จนเกิดเป็นรายได้เข้าบริษัท
ส่วนของโครงสร้างต้นทุน เริ่มต้นจากการพิจารณาทรัพยากรหลักที่เราต้องใช้ในการผลิตคุณค่าที่เรานำเสนอ กิจกรรมหลักที่เราต้องทำ แล้วจึงมามองดูว่ามีใครบ้างที่พร้อมจะมาเป็นพันธมิตรหลักกับเรา คอยจัดหาทรัพยากรจากภายนอก หรือมาช่วยให้กิจกรรมหลักสำเร็จได้ ค่าใช้จ่ายทั้งหมดที่เกิดขึ้นก็คือต้นทุนที่เราต้องใช้ในการเสนอคุณค่าให้ลูกค้า
วิธีการใช้งาน Business Model Canvas ก็ไม่ยาก ให้เราค่อยๆ พิจารณาไปทีละช่องดังนี้
1 กลุ่มลูกค้า (Customer Segments) หมายถึง กลุ่มคนหรือองค์กรที่บริษัทมุ่งที่จะเข้าถึงและสร้างคุณค่าให้ โดยทั่วไปในการจัดทำโมเดลธุรกิจแต่ละครั้ง เรามักระบุกลุ่มลูกค้าให้ชัดเจนที่สุดเพื่อให้เราสามารถออกแบบวิธีการตอบสนองต่อลูกค้าเป้าหมายได้อย่างตรงจุด เราสามารถแบ่งลูกค้าเป็นกลุ่มๆ โดยจัดเอาลูกค้าที่มีความต้องการหรือพฤติกรรมเหมือนกันมาไว้ด้วยกัน แล้วจึงตัดสินใจเลือกกลุ่มที่มีขนาดใหญ่เพียงพอที่จะสร้างรายได้ หรืออาจเลือกกลุ่มเล็กกว่าที่ยินดีจ่ายในราคาสูงกว่าทั่วไปก็ได้ เมื่อเลือกกลุ่มลูกค้าได้แล้ว จึงเริ่มระบุ “งาน” หรือสิ่งที่ลูกค้าต้องการทำให้สำเร็จ ระบุ “ปัญหา”
หรือความเจ็บปวดที่คอยกวนใจของลูกค้า และระบุ “ประโยชน์” ที่ลูกค้าปรารถนาออกมาให้มากที่สุด เมื่อผ่านขั้นตอนนี้ เราก็จะรู้แล้วว่ากลุ่มลูกค้าเป้าหมายต้องการอะไรจากเรา
2 การเสนอคุณค่า (Value Propositions) หมายถึง ชุดของสินค้าและบริการที่สร้างคุณค่าให้แก่ลูกค้ากลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง การเสนอคุณค่า คือ การอธิบายให้ลูกค้าได้รู้ว่า พวกเขาสามารถคาดหวังอะไรจากเราได้บ้าง “สินค้าและบริการ” ที่เรานำเสนอคืออะไร อะไรคือ “ทางแก้” ของปัญหาที่ค้างคาใจลูกค้า และอะไรคือ “ประโยชน์” ที่ลูกค้าจะได้รับ คุณค่าที่เราสามารถนำเสนอให้กับลูกค้าได้ เช่น เป็นสิ่งใหม่ที่ไม่เคยมีใครเคยรู้จักมาก่อน เป็นสิ่งที่ออกแบบเฉพาะสำหรับลูกค้าแต่ละราย ช่วยให้ลูกค้าทำงานได้สำเร็จ ช่วยเพิ่มสมรรถนะในการทำงาน ช่วยลดต้นทุน ช่วยลดความเสี่ยง เพิ่มความสะดวกสบาย เป็นต้น
สิ่งที่สำคัญที่สุดในการทำโมเดลธุรกิจคือ “จุดลงตัว” ระหว่างสิ่งที่ลูกค้าต้องการกับคุณค่าที่เราจะนำเสนอ จุดลงตัวเกิดขึ้นเมื่อลูกค้ารู้สึกตื่นเต้นเมื่อได้ยิน/ได้เห็นการเสนอคุณค่าของเรา เพราะเราช่วยให้เขาทำภารกิจได้สำเร็จ ช่วยบรรเทาปัญหาที่ร้ายแรงเรื้อรัง หรือทำให้เขาได้รับประโยชน์ที่จำเป็นต้องมี เมื่อพบจุดลงตัว ลูกค้าจะยินดีที่จะจ่ายเงินเพื่อซื้อสินค้าและบริการของเรา
3 ช่องทาง (Channels) หมายถึง วิธีสื่อสารและส่งมอบคุณค่าให้กับลูกค้าผ่านช่องทางต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นช่องทางการสื่อสาร ช่องทางการกระจายสินค้า และช่องทางการขาย ซึ่งเป็นจุดสัมผัสที่สามารถจะสร้างประสบการณ์ให้กับลูกค้าได้ทั้งในทางดีและไม่ดี เราสามารถเลือกใช้ช่องทางของเราเอง หรือเลือกใช้ช่องทางของพันธมิตร เช่น ร้านค้าปลีก ร้านค้าส่ง ฯลฯ หรือจะเลือกใช้ผสมผสานกันก็ได้ โดยคาดหวังว่าทุกช่องทางจะทำให้ลูกค้า (1) รู้จักสินค้าและบริการของเรา (2) ประเมินได้ว่าคุณค่าของเราคุ้มค่าหรือไม่ (3) ตัดสินใจซื้อ (4) ได้รับสินค้าและบริการ (5) ได้รับบริการหลังการขาย
4 ความสัมพันธ์กับลูกค้า (Customer Relationships) หมายถึง ลักษณะความสัมพันธ์ที่บริษัทมีกับลูกค้า รวมถึงวิธีการหาลูกค้าและรักษาเอาไว้ บริษัทจะต้องเลือกว่าจะสร้างความสัมพันธ์แบบไหนกับลูกค้าแต่ละกลุ่ม โดยการเลือกนั้นอาจมาจากแรงจูงใจที่แตกต่างกัน ได้แก่ (1) ต้องการได้ลูกค้าใหม่ (2) รักษาลูกค้าเก่าเอาไว้ หรือ (3) เพิ่มยอดขาย เราต้องพิจารณาว่ากลุ่มลูกค้าเป้าหมายของเราต้องการความสัมพันธ์แบบไหน มันต้องใช้ต้นทุนเท่าไหร่ แล้วมันสอดรับกับโมเดลธุรกิจเราหรือไม่ รูปแบบความสัมพันธ์ขึ้นอยู่กับระดับความใกล้ชิดสนิทสนมแบบบุคคลไปจนถึงการให้บริการแบบอัตโนมัติ แบ่งได้เป็น (1)
เราเป็นผู้ให้คำแนะนำ (2) เราจัดผู้ช่วยส่วนตัวให้ (3) ให้ลูกค้าบริการตัวเอง (4) ให้บริการด้วยระบบอัตโนมัติ (5) สร้างชุมชนของลูกค้าที่ใช้สินค้าและบริการของเรา (6) ร่วมกับลูกค้าเพื่อสร้างคุณค่าที่เฉพาะเจาะจงขึ้นมา
5 กระแสรายได้ (Revenue Stream) เป็นผลจากการเสนอคุณค่าที่ประสบความสำเร็จ เราจึงได้เก็บเกี่ยวคุณค่าในราคาที่ลูกค้ายอมจ่าย บริษัทจะต้องตัดสินใจว่า โมเดลธุรกิจไหนที่น่าจะถูกใจกลุ่มลูกค้าที่เราเลือกมากที่สุด เมื่อลูกค้าถูกใจโมเดลธุรกิจ
ของเราก็จะยินดีจ่ายเงินเพื่อซื้อสินค้าและบริการนั้น เมื่อนั้นกระแสรายได้ก็จะเริ่มหลั่งไหลเข้ามายังบริษัท ซึ่งกระแสรายได้แบ่งได้เป็น 2 แบบ คือ รายได้เป็นครั้งเดียวเมื่อเกิดการซื้อขาย และรายได้แบบเกิดซ้ำๆ ระหว่างที่ใช้สินค้าและบริการ วิธีการสร้างกระแสรายได้ ได้แก่ (1) การขายสินทรัพย์ (2) เก็บค่าบริการการใช้งาน (3) เก็บค่าสมัครสมาชิก (4) ให้ยืม/ให้เช่า/ให้เช่าซื้อ (5) ขายลิขสิทธิ์ (6) เก็บค่าคอมมิชชั่นจากการให้บริการในฐานะคนกลาง (7) ค่าโฆษณา ซึ่งแต่ละวิธีสร้างกระแสรายได้ก็ต้องมีการออกแบบกลไกราคาที่แตกต่างกันไป
6 ทรัพยากรหลัก (Key Resources) หมายถึง สินทรัพย์สำคัญที่สุดที่ต้องใช้เพื่อเสนอและส่งมอบโมเดลธุรกิจ ทุกโมเดลธุรกิจต้องการทรัพยากรที่จะทำให้ธุรกิจสามารถสร้างและนำเสนอคุณค่า เข้าถึงตลาด รักษาความสัมพันธ์กับกลุ่มลูกค้า จนกระทั่งได้รับรายได้ ทรัพยากรหลักอาจเป็น สินทรัพย์ทางกายภาพ ศักยภาพด้านการเงิน ทรัพย์สินทางปัญญา หรือทรัพยากรบุคคล ซึ่งอาจเป็นของบริษัทเอง หรือพันธมิตรหลักจัดหามาให้ก็ได้
7 กิจกรรมหลัก (Key Activities) หมายถึง สิ่งสำคัญที่สุดที่บริษัทจะต้องทำ เพื่อให้โมเดลธุรกิจสำเร็จ ทุกโมเดลธุรกิจต่างก็มีกิจกรรมหลักจำนวนหนึ่ง ที่จะทำให้ธุรกิจสามารถสร้างและนำเสนอคุณค่า เข้าถึงตลาด รักษาความสัมพันธ์กับกลุ่มลูกค้า จนกระทั่งได้รับรายได้ กิจกรรมหลักสามารถแบ่งได้เป็น (1) การผลิต (2) การแก้ปัญหา (3) แพลตฟอร์ม/เครือข่าย
8 พันธมิตรหลัก (Key Partners) หมายถึง ซัพพลายเออร์และพันธมิตรที่นำทรัพยากรและกิจกรรมจากภายนอกเข้ามา บริษัทต้องการพันธมิตรหลักด้วยหลากหลายเหตุผล (1) เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพและสร้างความได้เปรียบจากการผลิตจำนวนมาก (2) เพื่อลดความไม่แน่นอนและความเสี่ยง หรือ (3) แลกเปลี่ยนทรัพยากรและกิจกรรมซึ่งกันและกัน 9 โครงสร้างต้นทุน (Cost Structures) หมายถึง ต้นทุนทั้งหมดที่ใช้ในการดำเนินงานตามโมเดลธุรกิจ การสร้างและส่งมอบคุณค่า การรักษาความสัมพันธ์กับลูกค้า และการสร้างรายได้ ย่อมก่อให้เกิดต้นทุน ซึ่งเราสามารถมองเห็นต้นทุนหลักของโมเดลธุรกิจได้จากกิจกรรมหลัก ทรัพยากรหลัก และพันธมิตรหลัก โดยทั่วไปต้นทุนแบ่งออกเป็น
2 ประเภท ได้แก่ ต้นทุนคงที่ (Fixed costs) และต้นทุนผันแปร (Variable costs)
แน่นอนว่า สิ่งที่เราต้องการที่สุดในการทำธุรกิจ คือ กำไร ไม่ว่าโมเดลธุรกิจนั้นจะดูดีแค่ไหน แต่ถ้าทำแล้วไม่ได้กำไร ก็ไม่มีเหตุผลอะไรให้เราต้องลงมือทำมัน แต่ถ้าต้องการทำธุรกิจนั้นจริงๆ เราก็ต้องหาทางเพิ่มกำไรในโมเดลธุรกิจ โดยเราสามารถกลับไปดูที่กลุ่มลูกค้าของเราได้ เลือกกลุ่มที่ใหญ่ขึ้น หรือยินดีจ่ายเงินมากขึ้นเพื่อคุณค่าที่เราสร้างมา นั่นจะช่วยเพิ่มรายได้ให้เราเอง หรืออาจลองปรับเปลี่ยนกิจกรรมหลักและทรัพยากรหลักบางอย่าง ก็อาจช่วยลลดต้นทุนให้เราได้
กล่าวโดยสรุป BMC เป็นเครื่องมือที่ไว้ใช้ออกแบบโมเดลธุรกิจ ซึ่งมักใช้เวลาที่ต้องการเริ่มต้นธุรกิจใหม่ หรือต้องการปรับเปลี่ยนโมเดลการทำธุรกิจ แต่ก็สามารถนำมาประยุกต์ใช้ในกระบวนการพิจารณาไอเดียโครงการต่างๆ ได้ด้วยเช่นกัน โดยเฉพาะไอเดียที่เกี่ยวข้องกับการสร้างผลิตภัณฑ์หรือออกแบบงานบริการใหม่
